สวนป่าชายเลนทูลกระหม่อม
issue 4 January 2015

  สวนป่าชายเลนทูลกระหม่อม

เกรินนำ

            หากไม่บอกคงไม่รู้ และถึงรู้ก็ดูเป็นเรื่องที่น่าเหลือเชื่อ ที่ได้ทราบว่าพื้นที่ป่าชายเลนทั้งหมดที่เราเห็นบนเนื้อที่ ๑,๘๘๐ ไร่ เป็นป่าปลูกที่สร้างด้วยฝีมือมนุษย์ โดยจัดเป็นป่าชายเลนที่ปลูกด้วยวิธีการแกล้งธรรมชาติได้สำเร็จเป็นแห่งแรกของประเทศไทย และได้ชื่ออันเป็นมงคลว่า "สวนป่าชายเลนทูลกระหม่อม"

               นับจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จสวรรคตในปี พ.ศ.๒๔๖๘ ความอุดมสมบูรณ์โดยรอบของพระราชนิเวศน์มฤคทายวันก็ค่อยๆล่มสลายลง จากผืนป่าใหญ่ถูกแปรสภาพเป็นพื้นที่เกษตรกรรม มีการปลูกอ้อย  มันสำปะหลัง  สับปะรด  ทำให้พื้นที่ที่อุดมสมบูรณ์ถูกทำลายไปอย่างสิ้นเชิง เมื่อป่าไม้และ สัตว์ป่าหมดไป สิ่งที่ตามมาคือระบบนิเวศที่เปลี่ยนแปลง หน้าดินที่เคยอุดมสมบูรณ์ถูกชะล้างไปในฤดูฝน  เมื่อหน้าดินถูกชะพาไป ธาตุอาหารที่อยู่บริเวณหน้าดินก็หายไปด้วย เหลือทิ้งไว้แต่สารเคมีทางการเกษตร จนในที่สุดดินที่สมบูรณ์ก็กลายเป็นดินดานที่แห้งแข็ง ไม่มีธาตุอาหารเหลืออยู่ การทำลายผืนป่าแปรสภาพเป็นทุ่งไร่ เพื่อปลูกพืชเชิงเดี่ยวได้ทำลายสิ่งที่ธรรมชาติค่อยๆสร้าง ค่อยๆสะสมมาเป็นร้อยปี ต้องล่มสลายลงไปโดยสิ้นเชิงในช่วงระยะเวลาเพียง ๕๐ ปีเท่านั้น

                จากความอุดมสมบูรณ์สู่ความล้มสลายของระบบนิเวศ ก่อนถูกทิ้งล้างจนเสื่อมโทรม ไม่หลงเหลือความสมบูรณ์ดั่งในอดีต ใบไม้ที่เคยเขียวขจีเหลือเพียงความทรงจำ ผืนป่าที่อุดมเหลือเพียงตำนาน สัตว์ป่าน้อยใหญ่ที่เคยชุกชุมเหลื่อเพียงเศษซากการถูกไล่ล่า หากไร้บันทึกหรือการเล่าขานความทรงจำถึงความอุดมสมบูรณ์ในอดีต ก็อาจถูกลบเลือนออกไปเช่นเดียวกันกับความอุดมสมบูรณ์ที่สูญหาย

     ปฐมบท

                จากพื้นที่ชายฝั่งทะเล บริเวณพระราชนิเวศน์มฤคทายวันเดิมเป็นป่าชายเลนทั้งหมด แต่ได้ถูกทับถมด้วยตะกอนทราย ที่ลำน้ำพัดพามาจนมีสภาพเป็นเนินทรายที่มีแต่เพียงต้นหญ้าเท่านั้นที่ขึ้นได้   เพื่อสืบสานพระราชดำริ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในโครงการฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่ล้มสลายไปแล้วอย่างสิ้นเชิงของพื้นที่เขตพระราชนิเวศน์มฤคทายวัน ให้คืนกลับสู่ความอุดมสมบูรณ์อีกครั้ง 

             สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้ทรงศึกษาภาพถ่ายจากดาวเทียม ทำให้ทรงทราบว่า บริเวณชายฝั่งทะเลของเขตพะราชนิเวศน์มฤคทายวัน เคยเป็นพื้นที่ของป่าชายเลนมาก่อน  จึงทรงมีพระราชหฤทัยมุ่งมั่นที่จะฟื้นฟูป่าชายเลน ให้เกิดขึ้นใหม่และอุดมสมบูรณ์เหมือนที่เคยเป็น ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว 

 

 ร่วมมือแกล้งธรรมชาติ

             ๑๔ สิงหาคม ๒๕๓๗ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้พระราชทานพระราชดำริกับนายสุเมธ ตันติเวชกุล  ณ พระราชนิเวศน์มฤคทายวัน ให้จัดหาพื้นที่ที่เหมาะสมเพื่อทดลองปลูกและฟื้นฟูสภาพป่าชายเลนเพื่อให้ ระบบนิเวศป่าชายเลนกลับคืนสู่ธรรมชาติ ต่อมาเมื่อวันที่ ๑๗ สิงหาคม ๒๕๓๗ ได้เสด็จพระราชดำเนินทรงปลูกป่าชายเลนชนิดต่าง ๆ ที่คลองบางตราใหญ่และคลองบางตราน้อย และได้พระราชทานพระราชดำริเพิ่มเติมกับผู้กำกับการ ๑ กองบังคับการฝึกพิเศษ ในขณะนั้น ให้ดำเนินการหาวิธีที่จะดูแลรักษาให้ต้นไม้ชายเลนที่ปลูกไว้นี้อยู่รอดและ ให้ดำเนินการปลูกป่าชายเลนต่อไปในพื้นที่ที่เหลืออยู่ทั้งสองแห่ง ที่บริเวณคลองบางตราใหญ่และคลองบางตราน้อย                                                                                                                                                จากกล้าต้นโกงกางจำนวน ๒๐๒ ต้น ในพื้นที่ ๑ ไร่ที่ทรงปลูก เป็นเสมือนต้นธารแห่งความหวังที่จะเอาชนะความเสื่อมโทรมลงได้ โดยในระยะแรกในปี ๒๕๓๗ ได้ดำเนินการปลูกป่าชายเลนบริเวณปากคลองบางตราน้อย ประมาณ ๘๐ ไร่ และบริเวณปากคลองบางตราใหญ่ประมาณ ๓๐ ไร่ รวมชนิดพันธ์ไม้ที่ปลูกจำนวน ๓๒ ชนิด

               

"....ให้จัดการพื้นที่ที่เหมาะสม   เพื่อทดลองปลูก และฟื้นฟูสภาพป่าชายเลน

 เพื่อให้นิเวศวิทยาป่าชายเลนกลับคืนธรรมชาติ"

พระราชดำริ

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี

๑๔ สิงหาคม ๒๕๓๗

                เพียงลงมือปลูกป่าอย่างเดียวคงไม่พอ เพราะสภาพแวดล้อมโดยรอบอันเป็นองค์ประกอบสำคัญที่จะทำให้สภาพของระบบนิเวศกลับฟื้นจากความเสื่อมโทรม การฟื้นฟูระบบนิเวศของพื้นทราย บริเวณชายฝั่งทะเลและพื้นที่น้ำกร่อยเป็นเรื่องสำคัญอีกประการหนึ่ง จึงได้มีการก่อสร้างปะการังเทียมให้เป็นที่อยู่อาศัยและเพาะพันธุ์ของสัตว์น้ำในบริเวณหน้าอุทยานนานาชาติสิรินธร ในพื้นที่ ๑ ตารางกิโลเมตร และสร้างเกาะกันคลื่นเพื่อป้องกันการกัดเซาะชายฝั่ง รวมถึงสร้างเขื่อนกันทรายที่บริเวณปากคลองบางตราน้อยและคลองบางตราใหญ่ ให้น้ำเข้าออกได้ตามปกติ เพื่อรักษาสมดุลของระบบนิเวศป่าชายเลน                                                                                                                                                   

               นอกจากนี้ยังได้ขุดลอกทรายที่ทับถมบริเวณพื้นที่โดยรอบชายฝั่งออก ซึ่งด้านล่างที่ถูกทับถมยังคงสภาพเป็นดินเลน จึงได้ดำเนินการขุดลอกทราบรอบบริเวณคลองบางตราใหญ่ และคลองบางตราน้อยออกโดยรอบ เพื่อใช้เป็นพื้นที่ปลูกป่าชายเลนขึ้นมาใหม่อีกครั้ง  การแกล้งธรรมชาติให้สามารถคืนกลับสู่ระบบนิเวศเดิมจึงต้องอาศัยทั้งความรัก ความทุ่มเท ความวิริยะ ความร่วมแรงร่วมใจกันอย่างมากในการพลิกฟื้นความเสื่อมโทรมให้คืนกลับมาอุดมสมบูรณ์อีกครั้ง

                เมื่อพันธุ์ไม้ในป่าชายเลนเริ่มเจริญเติบโต สัตว์หลากหลายชนิดของป่าชายเลนก็ค่อยๆฟื้นคืนกลับมาใช้พื้นที่โดยรอบของผืนป่า ส่งผลให้ระบบนิเวศกลับคืนห่วงโซ่อาหารอย่างครบวงจร ไม่ว่าจะเป็น แพลงตอน  หนอนทะเล  ปลาตีน  ปูก้ามดาบ  ปูแสม  กุ้งดีดขัน ฯลฯ  รวมถึงบรรดานกทะเลนานาชนิดก็กลับคืนมา เมื่อระบบนิเวศได้กลับคืนสู่ความอุดมสมบูรณ์อันเป็นวงจรชีวิตที่ละเอียดอ่อน สัตว์ในป่าเริ่มเติบโตตามวัฏจักรแห่งชีวิต ด้วยการแกล้งธรรมชาติให้ฟื้นคืนชีวิตอีกครั้ง  จึงได้มีการจัดทำเส้นทางธรรมชาติ เพื่อเปิดให้เป็นศูนย์การเรียนรู้วงจรชีวิตป่าชายเลนที่เริ่มจากความอุดมสมบูรณ์ที่ถูกกระทำให้เสื่อมโทรมโดยฝีมือมนุษย์ ก่อนที่จะถูกพลิกฟื้นให้คืนกลับมาสมบูรณ์ดังเช่นอดีตอีกครั้ง เพื่อให้คนที่มาร่วมศึกษาได้ตระหนักเห็นคุณค่าความสำคัญของระบบนิเวศที่เริ่มจากจุดเล็กๆ แต่ส่งผลต่อระบบห่วงโซ่อาหารทั้งระบบ

              นับจาก ๑๗ สิงหาคม ๒๕๓๗ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงเสด็จเพื่อทรงร่วมปลูกป่าถึง ๔ ระยะ ด้วยทรงมีความตั้งพระทัยเป็นอย่างสูงในการดำเนินการฟื้นคืนผืนป่าแห่งนี้ให้สำเร็จและด้วยพระปรีชาสามารถของสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ  ที่ทรงพยายามฟื้นฟูธรรมชาติ เพื่อให้พื้นที่แห่งนี้เป็นตัวอย่าง สำหรับการดูแลรักษาและฟื้นฟูระบบสิ่งแวดล้อมของไทยเรา 

       

         "สวนป่าชายเลนทูลกระหม่อม" ในวันนี้จึงทรงพลัง และเปลี่ยมด้วยคุณค่าต่อผู้มาเยี่ยมเยือนเป็นอย่างยิ่ง ไม่เพียงเข้าชมเพียงเพื่อชื่นชม แต่ผู้เข้าชมทุกท่านควรร่วมกันสนองพระราชกรณียกิจในองค์สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ   ด้วยการร่วมมือร่วมใจ ลงแรงในการปกป้องรักษาสิ่งแวดล้อมของประเทศเราให้มีความอุดมสมบูรณ์อย่างเช่นที่มีอยู่ ไม่ให้โดยทำลายไปมากกว่าที่ผ่านมา เริ่มต้นง่ายๆจากกระถางต้นไม้ที่ชานเรือน ขยับออกสู่ต้นไม้ในชุมชน ก่อนเชื่อมโยงความเป็นระบบนิเวศเข้าเป็น

 

                 

   "...ให้ดำเนินการศึกษาหาวิธี ที่จะดูแลรักษาให้ต้นไม้ป่าชายเลนที่ปลูกไว้นี้

                    ให้อยู่รอดและดำเนินการปลูกเพิ่มเติมต่อไป..."

พระราชดำริ

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี

๑๗ สิงหาคม ๒๕๓๗

-----------------------------------------------------------------------------------

นายณัช   บ้านใต้ / เรื่อง 

Iyalaka  / ภาพ

map